Que é para ti Galiza, hoxe?

Se o pensamos ben, Galiza é ben pouca cousa. Somos menos de tres millóns de habitantes nun planeta con máis de sete mil millóns de persoas. E mentres a poboación mundial medra sen parar, nós facémonos cada vez máis pequenos e irrelevantes. Pero hai unha cousa sobre Galiza que todas as súas fillas e fillos partillamos: unha forma moi particular de estar no mundo, pero unha forma que á vez é universal. Galiza é un país asoballado cultural, económica e politicamente. E niso temos moito en común con gran parte dos pobos deste planeta. Por iso sermos galegas e galegos non pode senón implicar unha irmandade con todos aqueles pobos que, como o noso, teñen sido vítimas do que podemos chamar “periferización”, é dicir, da subordinación fronte aos centros de poder mundiais. Esa periferización tamén significa unhas aspiracións compartidas, que se poden resumir nunha palabra: liberdade. Polo tanto, para min Galiza é orgullo e esperanza. O orgullo de ser parte dunha historia común de loita por un mundo distinto e a esperanza da liberdade.

Como consideras que será a Galiza dentro de 10 anos?

A día de hoxe estamos padecendo unha serie de problemas que precisan dunha solución urxente: a agresión da natureza, o aumento da desigualdade, a perda de dereitos civís, o desmantelamento dos servizos públicos, o ataque á nosa cultura. Eu espero que de aquí a dez anos teñamos freado todas esas agresións. É ben certo que parece unha tarefa difícil, pero creo que somos un pobo forte dabondo como para lograla.

Como che gustaría que fose Galiza, idealmente? Como entendes que se pode chegar aí?

Eu persoalmente teño un compromiso militante principal, que é a defensa dos dereitos civís. Nese sentido, unha Galiza ideal, para min, sería aquela na que ninguén sufrise a arbitrariedade e crueldade do poder. Iso implicaría que non morra nin unha soa avoíña máis sen poder enterrar ao seu pai que foi asasinado polo fascismo, que non se lle volva denegar un tratamento médico a unha persoa por estar presa, que ninguén teña medo de expresar a súa opinión libremente, que todas e todos podamos desfrutar duns servizos públicos de calidade e que non haxa cidadáns de segunda polo feito de teren unha relixión minoritaria, ou por seren mulleres, ou por naceren en Senegal, ou por falaren galego, ou porque non podan pagarse unha vivenda digna. Evidentemente, unha Galiza ideal precisaría de moitas propostas que sería moi pretensioso que eu as fixese, pois hai centos de persoas dando o mellor de si nesas loitas. O camiño para chegar a esa Galiza ideal, porén, si sei cal é: termos esperanza, sermos incansábeis e poñer a traballar os miolos.

"Para min Galiza é orgullo e esperanza. O orgullo de ser parte dunha historia común de loita por un mundo distinto e a esperanza da liberdade."

Que aspectos e sectores deben ser prioritarios para conseguirmos mellorar como sociedade? Como consideras que se deben garantir servizos públicos universais e de calidade?

Dende logo, habería que reverter esa tendencia de desmantelar os servizos públicos. E para iso quizais habería que explorar novos mecanismos de xestión do público, sen que isto signifique apoiar a xestión privada. Creo que a chave está moitas veces no empoderamento das comunidades. Isto non é máis que a constatación dun principio mil veces corroborado pola historia: o mellor amigo do pobo é o pobo mesmo. Nos peores momentos da crise en Grecia, foron as comunidades as que garantiron a sanidade, a alimentación e a vivenda das persoas máis vulnerábeis, porque o Estado tiña como prioridade o mal chamado axuste orzamentario imposto pola troika; isto explícao moi ben Mariangela Paone en Las cuatro estaciones de Atenas. Eu creo que a partir de agora, os Estados que coñecemos non son sitios seguros para garantir as nosas necesidades básicas. Estamos vendo que por toda Europa estase apostando por políticas que prexudican moito ás clases subalternas. E nos últimos anos, a democratización que se viviu en países como Ecuador, Venezuela ou Brasil dependeu excesivamente do prezo dos recursos naturais, sendo que a situación a día de hoxe, co prezo do petróleo baixo mínimos, é moi complicada. En realidade, non se trata de inventar nada novo, senón de re-experimentar a historia: unha historia que ten como modelo a solidariedade veciñal no rural, os ateneos anarquistas, as casas do pobo socialistas, os actuais centros sociais, a experiencia das cooperativas de consumo e produción, etc.

Que perspectiva tes sobre a Galiza no mundo? Con que espazos e culturas debería profundar a súa relación?

Algo xa adiantei máis arriba. Pero como horizonte practicábel nun medio prazo, as relacións cos países da lusofonía deberían ser prioritarias, para rescatar a cultura que, incuestionabelmente, temos en común.

Que representa para ti a soberanía e que impacto ten (ou debe ter) na vida diaria da xente?

Eu teño moitos reparos en falar de soberanía. “Soberanía” é o poder supremo que exerce o Estado e que exerce en nome do pobo, se ben loxicamente, é imposíbel que ningún Estado represente todo o pobo. Claro que cando se fala de soberanía fálase de facultade de decidir, como sociedade, e creo que iso é máis ben o significado de democracia: que nós propios decidamos sobre os problemas que nos afectan. En todo caso, o que temos a día de hoxe é que nós non decidimos por nós propios, por varias razóns.

A primeira razón é que as institucións democráticas están deseñadas para que a opinión popular estorbe o menos posíbel: o parlamento non ostenta apenas potestades lexislativas, que si ostenta o goberno; é case imposíbel promover con éxito unha iniciativa lexislativa popular e de referéndums xa mellor nin falamos! A segunda razón é que os mesmos gobernos, que foron deseñados para levaren as rendas da política interna, teñen un radio de acción ben acoutado: moitas das políticas negócianse en foros internacionais que carecen do máis mínimo sentido democrático; por exemplo, o Parlamento da Unión Europea foi creado case que por obriga do Tribunal Constitucional alemán e, en realidade, é un foro de control limitado das accións que levan ao cabo o Consello Europeo, a Comisión Europea e o Banco Central Europeo, que si teñen poder de decisión e á fronte dos cales están persoas que non foron elixidas por sufraxio universal. Pero aínda hai máis: ultimamente, fálase moito de que a Sociedade Internacional non só está formada por Estados, senón tamén por persoas físicas e xurídicas. Para ilustrar isto, ponse moitas veces o exemplo das persoas que demandan aos Estado perante o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos, pero estes fenómenos son marxinais. A apertura da Sociedade Internacional significa que as empresas multinacionais se converten en actores internacionais de primeiro nivel, con capacidade de condicionar as políticas públicas dos estados democráticos, por exemplo, coa arbitraxe investidor-estado.

Contra todo isto, é preciso poñer no centro do debate a recuperación do poder de decisión por parte das sociedades e das comunidades. O problema é como facelo. Normalmente, non me fío moito das grandes solucións infalíbeis, senón que confío máis nas pequenas loitas, e por iso quero poñer de manifesto que agora mesmo temos unha oportunidade de ouro para defender o noso dereito a decidir nunha loita que é importantísima: parar como sexa a reapertura da mina de Touro. Logo diso, haberá que continuar defendendo o noso usurpado dereito a decidir en cada parroquia, en cada concello, en cada estado e no mundo enteiro.

"A partir de agora, os Estados que coñecemos non son sitios seguros para garantir as nosas necesidades básicas. Estamos vendo que por toda Europa estase apostando por políticas que prexudican moito ás clases subalternas."

Que referentes consideras interesantes e con recoñecemento aínda insuficiente na sociedade?

Un dos meus maiores referentes é a miña tía avoa, Maruxa. Maruxa migrou para Venezuela moi nova e unha vez alí, o seu marido deixouna. Ela, que era moi orgullosa, estivo a pan e auga durante meses para pagar os avogados do divorcio. Cando eu nacín, ela xa era moi maior, pero recordo que sempre tiña a porta aberta para as súas innúmeras amigas galegas, moi empobrecidas a maioría, que a visitaban sabendo que Maruxa tiña unha pota de caldo para elas. Eu aprendín galego alí, en Caracas, escoitando esas conversas entre velliñas. Polo tanto, un referente interesante, para nós, para non esquecer de onde vimos, deberían ser as miles e miles de Maruxas, galegas dignísimas, que tiveron que marchar da Terra en busca dunha vida mellor que poucas veces chegou.

Pero entendo que tamén me preguntas por referentes de corte máis intelectual. Eu vou propor tan só catro nomes que creo que cómpre popularizar con certa urxencia. O primeiro e segundo son Susan George e Saskia Sassen, que teñen estudado moito os mecanismos internacionais que bloquean a posibilidade de decidir das sociedades democráticas, para impoñer así a vontade do gran capital. O terceiro é Marina Garcés, unha filósofa catalá que ten propostas moi interesantes acerca da práctica filosófica que cómpre levar ao cabo dende as nosas coordenadas periféricas. Finalmente, outro referente que creo interesante para estes tempos é o galego Xosé Tarrío, xa falecido, en cuxos libros poderemos descubrir a realidade carceraria, da man dunha persoa realmente excepcional.

Cal é a túa visión sobre o Dereito actual, e para onde debería camiñar, ao teu ver?

Actualmente vivimos unha posta en dúbida dos principios tradicionais de moitos eidos do Dereito. Dicían no Tribunal Supremo dos EUA alá por 1886 que “as prácticas ilexítimas e inconstitucionais van asomando primeiro a través de desviacións case imperceptíbeis dos principios xurídicos”. Hoxe esas desviacións son máis que patentes: as liberdades de opinión, de manifestación e de participación están en continuo desmedro; os principios do dereito penal e procesual non se aplican cando se acusa a alguén de terrorismo, ou cando o suxeito é un migrante sen papeis; o dereito da guerra, que tanto sangue custou, hoxe está practicamente abolido e parece que na guerra todo vale; o Dereito laboral parece estar sendo substituído por contratos de Dereito civil; o Dereito tributario tamén leva o seu e semella que o principio progresivo está sendo atacado; a evolución do Dereito procesual, que eu estudo, caracterízase polo recorte de garantías procesuais en favor de xuízos máis rápidos e dunha procura da redución da litixiosidade con mecanismos máis que cuestionábeis, como as taxas xudiciais, por non falar das consecuencias de aplicar medidas extraordinarias como a prisión provisional para lidar con problemas políticos.

Cara onde debe avanzar o Dereito é unha pregunta bastante difícil de responder. Eu simplemente poño de relevo que, segundo a tradición marxista, o Dereito non é autónomo, senón que é superestrutura. Compartindo esta perspectiva, penso que máis que preguntarnos cara onde debe avanzar o Dereito, deberíamos preguntarnos cara onde debe avanzar a sociedade. Disto dependerá o avance do Dereito. Sexa como for, si creo que hai unha necesidade imperiosa de defender os principios que ata o de agora rexían o mundo xurídico.

Que perspectiva tes sobre o ensino, nomeadamente o universitario, o seu presente e o seu futuro?

Aquí tamén estamos nunha crise aberta, pero unha crise que ten dous tempos. No primeiro, por unha banda, hai un proceso aberto de mercantilización da Universidade. Isto tradúcese en políticas universitarias cunha peculiar concepción da eficiencia, segundo a cal só é eficiente o coñecemento que teña un interese mercantil. Polo tanto, dende hai uns anos vaise iniciar unha sutil expulsión de disciplinas que non teñen ese interese mercantil, primordialmente, as humanidades, que son o piar no que se erixiu a institución universitaria ao longo da historia. Interese mercantil tampouco van ter certas investigacións, que cada vez van ter máis problemas para o seu financiamento, e este é un fenómeno que coñecemos ben nas Facultades de Dereito, pero que aínda coñecen mellor noutras facultades, especialmente de ciencias sociais e é cada vez máis común nas ciencias naturais. Por outra banda, o propio coñecemento é, a día de hoxe, unha mercadoría. Mentres que as universidades públicas teñen cada vez máis graves problemas de financiamento, as universidades privadas nacen coma fungos, sendo que a enorme parte destas universidades privadas teñen uns índices de calidade e investigación pésimos, pero algunhas explotan posibilidades como a educación a distancia, as titulacións múltiples, as titulacións para as que a universidade pública ofrece poucas prazas, etc., e son hogano un negocio moi rendíbel, tanto que en non poucos casos as condicións laborais desas universidades privadas adoitan ser bastante mellores do que as da pública.

Alén disto, estes días saltou un escándalo a nivel estatal porque se descubriu que a presidenta da Comunidade de Madrid obtivo un mestrado en condicións que só se poden cualificar como ilegais. Todo isto é moi lamentábel, pero aquí abonda con apuntar unha das implicacións que hai detrás: para o Partido Popular, o coñecemento real ten menos valor ca o cacho de papel que certifica que fulanito ten un título en non sei que materia. Esta pequena conclusión, case que psicanalítica, corrobórase na práctica: a día de hoxe, se che apaixona a investigación, se te tes esforzado por aprender, o máis seguro é que esteas nunha situación de precariedade ou emigrado a algún país europeo. Á vez que isto acontece, as persoas que copan cargos nos centros de poder en xeral, e no Partido Popular en particular, adoitan exhibir títulos moi fachendosos, aínda que cada vez sexa máis evidente a súa estulticia, o paradigma, creo, é Rajoy, un tipo que non sabe enunciar unha oración subordinada, pero que fai bandeira da súa fama de bo xestor. Nun escenario así, a paixón polo coñecemento non atopa o seu lugar nas institucións estatais, e parece que nin sequera na institución universitaria. Iso non é malo tampouco: Dióxenes, Spinoza, Marx e tantos outros foron expresamente vetados das institucións formais de coñecemento, outros, como Nietzsche ou Freud, tivéronno bastante difícil para facerse un oco na Universidade, por non falar do veto que ata hai pouco existía para as mulleres que, como Pardo Bazán, non podían nin pensar con ingresar na Universidade e, a pesar de todo, a día de hoxe ninguén cuestiona a valía do aporte de ningún deles e delas ao coñecemento.

Polo tanto, de cara o futuro, habería que explorar esa tensión entre a Academia –de Platón– e o pote –de Dióxenes–, da que fala Marina Garcés, unha tensión que pode ser moi próspera, pero tamén hai que defender o carácter de servizo público que ten a Universidade pública, un servizo que debe servir para mellorar as condicións de vida de toda a sociedade e non só para reproducir saberes e prácticas.