Ramón Grosfoguel (Porto Rico, 1956), profesor do Departamento de Estudos Étnicos da Universidade de Berkeley, especialista en decolonialismo e migracións, formado no seu país e en universidades estadounidenses, regresou a Galiza esta semana despois de que hai ano e medio participara dunhas xornadas sobre colonialismo en Europa, daquela nun debate no Paraninfo da UDC xunto a Beiras e Ana Gabriel, coa que volveu coincidir, desta volta en Compostela.

- Que é o grupo modernidade/colonialidade?

- Non é un grupo nin existe cousa parecida. O que existe é unha rede de persoas que están pensando dun xeito crítico no que se denomina a modernidade. É un proxecto para descolonizarnos do eurocentrismo capitalista patriarcal moderno. Isto é, a modernidade entendida coma un proxecto de civilización e non de emancipación. No Norte global celébrase a modernidade coma un proxecto de emancipación. Nos temos unha visión distinta dela. Para o Sur global nunca foi un proxecto dese cariz, se non que se montou a emancipación dos pobos imperialistas occidentais sobre as costas dos pobos escravizados  e colonizados. A modernización foi un proxecto de saqueo a escala global. E cando dicimos modernidade/colonialidade, do que falamos é de dúas caras da mesma moeda. A modernidade móntase a partir da colonización de todo o planeta.

- Que papel desempeña o capitalismo nese proxecto da modernidade?

- O capitalismo é o sistema económico da civilización moderna. Así que o que temos diante non é un sistema económico que produciu unha civilización, se non unha civilización co seu sistema económico. Desde este punto de vista teórico, atopámonos nun sistema mundo cunha multiplicidade de xerarquías de dominación. O que se globaliza, coloniza e destrúe todas as demais civilizacións non é o capitalismo, é a civilización moderna occidental. Hoxe temos unha soa civilización planetaria, que é unha civilización de morte, non só pola destrución de pobos e persoas, tamén pola destrución doutras formas de vida. Non sabemos canto tempo pode durar…

- Como loita a descolonización contra esa destrución?

- Pois intentando descolonizar conceptos, primeiro. Por exemplo, o concepto de natureza, moi occidental e que serve para separar a forma de vida humana doutras formas de vida e considerar estas inferiores. A partir de aí, converte esas formas en obxectos, en medios para fins que se poden destruír sen que iso afecte á vida humana. É unha idea que vén do dualismo cartesiano, pero resulta que todos estamos ontoloxicamente nun só cosmos. Ese dualismo cartesiano é a cosmoloxía do capitalismo, e esa cosmoloxía produciu durante os últimos cincocentos anos unha tecnoloxía que responde a esa racionalidade, a racionalidade da destrución da vida… Por iso dicimos que non se trata só dun sistema económico, dun sistema que ten afán de ganancia e xa…Ningunha civilización foi tan destrutiva como esta. Por que? Porque todas partían de cosmovisións holísticas nas que a vida humana coexistía con outras. Era un principio dado nesas civilizacións. Ten que haber un equilibrio en como nos relacionamos con esas outras formas de vida. E toda tecnoloxía que se produce baixo cosmoloxías holísticas leva en si mesma a racionalidade da reprodución da vida. Poño este exemplo para chamar a atención sobre como a esquerda europea, o marxismo eurocéntrico, perdeu de vista que non basta con transformar a economía, tes tamén que transformar o coñecemento, as nosas maneiras de ser e estar no mundo. Temos que descolonizarnos dos paradigmas eurocéntricos, dos xeitos racistas, sexistas e demais cos que se manexa a civilización. 

- Cal é a alternativa que se quere construír?

- Sen descolonización, o planeta ten os días contados… e falo de descolonizar as formas de facer economía, das formas de autoridade política, da pedagoxía, das relacións entre humanos e con outras formas de vida. Ou nos descolonizamos ou a especie humana ten os días contados. Así de grave é como vemos a situación.

- Onde está Galiza nese sistema mundo de centros e periferias?

- Galiza é unha periferia da periferia en certo sentido. Mais o Estado español ten tamén unha relación imperial respecto de América Latina e outras partes do mundo. Esa posición do Estado español como unha semiperiferia en relación a Europa, pero centro metropolitano en relación a América Latina e África, o que fai é que o saqueo non fique no Estado español, senón que termine nas arcas alemás e francesas… Galiza sufriu unha colonización interna dentro do Estado en paralelo ás colonizacións externas dese mesmo Estado a partir do século XV. En Galiza existen formas de colonización moi semellantes ao que se chamou neocolonialismo en América Latina: formalmente apareces como soberano, pero na maneira de operar estas sometido ao centro metropolitano tanto na economía coma nos procesos de autoridade política. Ti non decides, deciden outros por ti. Galiza foi subordinada dunha maneira colonial polo Estado e polo capital español durante séculos, e xa coa transición e coas autonomías emerxe unha burguesía que segue subordinada e dependente da burguesía españolista. E co tema da minaría, que parece que vén forte cara aquí, imos ver dun xeito moi claro esa dominación neocolonial de Galiza. A non ser que o pobo galego se levante e deteña iso, van saquear e destruír.

Ningunha civilización foi tan destrutiva como esta. Por que? Porque todas partían de cosmovisións holísticas nas que a vida humana coexistía con outras. Era un principio dado nesas civilizacións. Ten que haber un equilibrio en como nos relacionamos con esas outras formas de vida.

- Por que cando se fala de descolonizacións no centro a referencia é sempre avanzar cara a un novo Estado-nación?

- Parte da descolonización son tamén as formas de autoridade política. Unha das formas coloniais por excelencia que se ten usado é a noción de Estado-nación. Por que lle chamo colonial? Porque é a forma de autoridade política que se expandiu na modernidade. Pero iso non existe en ningures, a idea de que hai un Estado cunha identidade que corresponde a identidade da poboación dentro do seu territorio é unha gran ficción. E creou máis problemas que solucións. Na realidade o que hai son Estado con múltiples nacións coexistindo dentro, e con múltiples identidades. Entón, esa pretensión dun Estado, dunha identidade e dunha poboación coa identidade dese Estado creou problemas, porque o que non corresponda con esa identidade de Estado queda subordinado, e convérteste nun cidadán de segunda clase e os recursos do Estado non chegan a ti da mesma maneira na que chegan a outros cidadáns. O triste é ver pobos que se liberan do imperialismo e logo poñen alí outro Estado-nación máis. Non hai que entender só a descolonización como soberanía dos pobos, mais tamén como soberanía mental… se non vas reproducir todo o cal contra o que estabas loitando. Se o teu paradigma é pensar que todo o é un problema económico e non estas vendo as lóxicas civilizatorias, entón cres que cambiando o sistema económico vas cambiar o sistema; e non. Se non atacas todas as xerarquías de dominación, o que farás será reproducir todo outra vez. Se non, farás escolas cos paradigmas de occidente, universidades cos paradigmas de occidente, sistemas hospitalarios cos paradigmas de occidente… e a forma de autoridade política: Estado-nación.

- Falas de sociedades plurinacionais…

- Si, pero non ten nada que ver co proxecto de Podemos aquí. Podemos aprópiase dese concepto para falar de multiculturalismo liberal. Pero iso é outra cousa. Iso é: eu recoñezo a túa identidade, pero non cuestiones quen manda aquí. Noutras palabras: eu recoñézote a ti, Galiza, como nación, pero vostedes non teñen dereito a decidir libremente se quedan dentro do Estado ou non, senón que se quedan e ademais eu sigo mandando, Madrid segue mandando, España segue mandando… entón iso é colonialismo, non é soberanía dos pobos que é do que falan os indíxenas en América Latina cando falan de plurinacionalidade. É unha distorsión enorme… Tiraron o concepto de alá para reciclalo baixo o concepto de multiculturalismo liberal que é: eu douche migallas para que saltes no carnaval pero non cuestiones quen manda aquí. E é así que Podemos e Izquierda Unida berraron estes meses contra o proceso catalán, opoñéndose desde o principio. Están con Rajoy na defensa do Estado imperial español.

- Que lección poden tirar os procesos de liberación no centro do sistema das loitas do zapatismo ou do pobo kurdo?

- Volvendo un momento ao Estado-nación, hai que pensar non só nunha república anticapitalista, hai que pensar nunha república antisistema. Non volver repetir o Estado-nación. No caso de Galiza, para que os galegos non lle fagan a outros o que durante séculos lles fixo España a eles. Terá que ser unha república antirracista, antipatriarcal, ecolóxica… Por iso a chamada da descolonización. E mirar as loitas dos zapatistas e dos kurdos pode dar ideas decoloniais ás loitas dos pobos subordinados en Europa precisamente para descolonizar a idea de república. Imaxinemos unha república cuxo concepto de igualdade non sexa o concepto de igualdade da República francesa, que é un concepto abstracto e non recoñece diferenzas identitarias… ao contrario, é unha máquina devoradora de identidades. Era unha noción de igualdade que propuña: ti faste igual a min sempre e cando te asimiles a min, e todo o que non se asimile, aniquíloo. Imaxinemos que esa república tivera o concepto zapatista de igualdade, que é: somos iguais porque somos diferentes. Noutras palabras, a miña diferenza non está condicionada, recoñéceseme a igualdade a partir dela. Non se pretende facer do outro o mesmo, que é no que consiste a colonización. Imaxinémonos esa república galega, antisistema, que teña como concepto de igualdade o concepto zapatista… esa república tería que negociar coas minorías, que as hai, coma os xitanos, tería que ver por exemplo que idioma queren falar para non repetir o que fixo o Estado español cos galegos… mais lamentabelmente tamén unha parte do nacionalismo galego está colonizado pola forma de pensar da modernidade europea e termina por reproducir os mesmos esquemas contra os que loita. Tamén hai moito que aprender da noción de confederalismo dos kurdos, que parte da soberanía e da independencia dos pobos para despois chegar a acordos de confederación, que non é o mesmo que a federación nin o multiculturalismo liberal do que fala Podemos. E a confederación para eles non se limita ao territorio, tamén pasa por elementos de economía e política autoxestionaria. Nese sentido, o confederalismo é un concepto descolonizador das formas económicas e políticas da modernidade.

- Finalmente, as loitas de liberación nacional teñen as veces problemas para integrar á inmigración nos seus procesos. Ven un obstáculo onde quizá haxa unha oportunidade?

- Veralo como problema se pensas as loitas de liberación do pobo galego ou do pobo catalán desde os esquemas da autoridade política Estado-nación da modernidade occidental. E reproducirás as lóxicas racistas de sempre. Pero si pensas nunha república antisistémica e plurinacional no sentido dos indíxenas, non no de Podemos, entón a inmigración pode ser algo moi importante no sentido de enriquecer o propio proceso de liberación, pode levar cara unha ruptura con prácticas racistas, con prácticas de dominación cultural, con prácticas imperialistas, e crear un espazo descolonizador que potencie a todas as persoas e que permita a diversidade.